Afrika’nın devi: Nijerya

658

Afrika Kıtası’nın ekonomik ve nüfus yoğunluğu nedeniyle devi olarak nitelenen Nijerya, büyüyen ekonomisi ile yatırımcıların ilgisini çekiyor. İhracatının yüzde 95’ini petrol ve doğalgaz olan ve dış ticareti son 10 yıldır ihracat lehine fazla veren ülkede en önemli sorunların başını ise zengin kaynakların verimli kullanılmamasından kaynaklanan yoksulluk çekiyor.

Ekonomisi ve nüfus yoğunluğu nedeniyle Afrika’nın devi olarak adlandırılan Nijerya petrol, doğalgaz gibi zengin doğal kaynakları, geniş tarım arazileriyle dikkatleri üzerine çekiyor. 1400’lerin ortalarından itibaren bölgede başta Portekizliler olmak üzere diğer Avrupa ülkelerinden gelen yabancıların yürüttüğü köle ticaretiyle 20 milyona yakının kişinin, Kuzey ve Güney Amerika, Karayipler ve Avrupa’ya köle olarak satıldığı tahmin edilen Nijerya, 1800’lerde İngilizlerin gelmesinden sonra 1960’a kadar İngiliz idaresi altındaydı. 1960’da bağımsızlığını ilan eden Nijerya, 1967-1971 yılları arasında iç savaş yaşadı. Petrolün bulunmasının ardından iç karışıklıklar kısmen yatıştı. Ancak son yıllarda ülke Boko Haram adlı terör örgütü ile mücadelede ülke kaynaklarının önemli bir bölümünü kullanmak zorunda kalıyor. Ülkedeki en önemli sorunların başını ise zengin kaynakların verimli kullanılmamasından kaynaklanan yoksulluk çekiyor. Nijerya, Afrika kıtasının Güney Afrika ile en büyük iki ekonomisinden biri olmasına rağmen, ekonominin ağırlıklı olarak petrol gelirlerine dayanması ve gelirin çeşitlendirilememesi nedeniyle sorunlar yaşıyor.

Kıtanın en kalabalık ülkesi

Başkenti Abuja olan Afrika’nın en kalabalık ülkesi Nijerya’nın nüfusu tam olarak bilinmiyor. Resmi rakamlara göre, 189 milyon civarındaki nüfusun aslında 200 milyona yakın olduğu belirtiliyor. Nüfusun yüzde 60’ının 24 yaşın altında olduğu tahmin ediliyor. Yaklaşık 250 etnik grubun bulunduğu ülkede, en büyük grupları yüzde 29 ile Hausa ve Fulani, yüzde 21 ile Yoruba, yüzde 18 ile İgbo, yüzde 10 ile İjaw, yüzde 4 ile Kanuri oluşturuyor. İngilizcenin resmi dil olduğu ülkede 500’e yakın yerel dilin konuşuluyor. Nijerya nüfusunun yüzde 60’ı Müslümanlardan, yüzde 40’ı ise Hristiyanlardan oluşuyor.

Petrol rezerviyle dünyada 8’inci

Yaklaşık 920 bin kilometrekarelik ülkede petrol ve doğal gaz dışında kalay, demir, kömür, çelik alaşımında kullanılan niobium, kurşun, çinko, granit, mermer, kireç taşı, altın, kaya tuzu, kaolin, tantalit, bentonit, fosfat ve uranyum varlığı bakımından da oldukça zengin bir ülke Nijerya. Ama bu yeraltı zenginliğinin önemli kısmı henüz ekonomiye kazandırılamadı. Petrol İhraç Eden Ülkeler Birliğinin (OPEC) rakamlarına göre, Nijerya’da tespit edilen ham petrol rezervleri 37 milyar varil, doğal gaz rezervleri ise 5,2 trilyon metreküp civarında. Bu da Nijerya’yı dünyada en çok petrol rezervine sahip 8’inci, doğal gaz rezervlerinde ise 9’uncu ülke yapıyor. 2016 yılında 1,4 milyon varil/gün ile 14’üncü büyük petrol üreticisi ve 1,7 milyon varil/gün ile 9’uncu büyük petrol ihracatçısı olan Nijerya’da rafineri üretimi çok düşük seviyelerde. Ülkenin ham petrolü başka ülkelere satıldıktan sonra Nijerya işlenmiş petrol ürünleri ihtiyacını ithal ediliyor.

Milli gelirdeki artış petrol fiyatlarıyla doğru orantılı

Milli gelirdeki artış veya azalışta, petrol üretimi ve uluslararası piyasa fiyatlarından kaynaklanan gelir artışı veya azalışı etkili. Nijerya’nın 2017 yılındaki yaklaşık 41 milyar dolarlık ihracatının yüzde 81’i yani 33 milyar dolarlık kısmı ham petrol, yüzde 14’lük yani 5,7 milyar dolarlık kısmı doğal gazdan oluşuyor. Bu iki ürün ihracatı, toplam ihracatının yüzde 95’ine denk. Hindistan yüzde 19,9 ile en büyük ham petrol ithalatçısı. Diğer ülkeler ise yüzde 14,4 ile ABD, yüzde 9,6 ile İspanya, yüzde 9,3 ile Hollanda ve yüzde 7,4 ile Fransa. Ancak, ülkenin en önemli petrol sahasını oluşturan Nijer Deltası’ndaki siyasi gerilim ve petrol tesislerine yönelik sabotajlar, ülkenin yüzde 100 kapasite ile petrol üretim ve ihracatını engelliyor. Nijer Deltası bölgesi, aynı zamanda ülkenin en yoğun nüfuslu ve en fakir bölgelerinden biri. 2005 yılında 2,3 milyon varil/gün olan petrol üretimi, petrol altyapısına yapılan saldırılar nedeniyle 2016 yılında 1,4 milyon varil/gün seviyesine kadar geriledi. İç güvenlik sorunu ve üretim azalmasına ilaveten uluslararası piyasalarda 2014 yılının ikinci yarısından bu yana petrol fiyatının yüzde 50-60 oranında düşük seyretmesinin de etkisiyle Nijerya’nın 2012 yılına ait 99 milyar dolar düzeyindeki ham petrolden elde edilen ihracat gelirinin 2016 yılında 27 milyar dolara düşmesine yol açtı. Petrol satışı, miktar bazında da düşüş gösteriyor. Kaliteli ve ucuz maliyetli petrolünün yanında dünyanın 9’uncu büyük doğal gaz rezervine de sahip Nijerya, Afrika’da Cezayir’den sonraki tek doğal gaz ihracatçısı. 2016 yılında 4,6 milyar dolarlık gaz ihracatının yüzde 17’sini İspanya, yüzde 11’ini Hindistan, yüzde 9’unu da Japonya’ya gerçekleştirdi. Tüm bu gelişmelere rağmen, Nijerya mülkiyet edinme, inşaat izinlerinin çıkarılması, uluslararası ticaret ve vergi ödeme gibi hususlarda yaşanan sıkıntılar sebebiyle iş yapmanın zor olduğu bir ülke olarak değerlendiriliyor. Nijerya, Dünya Bankası 2017 raporlarına göre iş yapmanın oldukça zor olduğu ülkeler arasında yer alıyor. İş yapma kolaylığı açısından 190 ülke arasında 169’uncu sırada.

Toprakların yüzde 78’i tarım arazisi

Nijerya’nın coğrafi yapısı ve iklimi tarım yapılması için geniş imkanlar sunuyor. 910 bin kilometrekareden fazla alana sahip ülkenin yüzde 78’i tarım arazisi konumunda ancak ülkede ekilebilir arazi oranı yüzde 37 civarında. Sulanabilen arazi miktarı ise 2012 istatistiklerine göre, 3 bin kilometrekare. Ekvator çizgisinin kuzeyinde yer alan Nijerya’nın iklimi ise bölgelere göre farklılık gösteriyor. Bu da tarımda çeşitliliğe imkân tanıyor. Ülkenin güneyi ekvatoral iklimin etkisindeyken orta bölümlerde tropik iklim hüküm sürüyor. Kuzeyde ise daha çok kuraklık görülüyor. 1970’li yıllarda petrol sanayinin hızla gelişmesi üzerine tarımın GSYİH içindeki payı yüzde 40’lardan yüzde 21’e düştü. Ancak halen nüfusun çoğunluğunu yani 60’ını istihdam ediyor. Nijerya 1960 yılında bağımsız olduğunda, önemli ölçüde tarım ürünleri ihracatçısı olmasına rağmen, tarımın ekonomiye katkısının yıllar itibarıyla azalması sonucunda, tarım ve gıda ürünleri ithalatçısı konumuna geldi. 1970 yılından bu yana tarımın yeniden canlandırılması için çeşitli girişimlerde bulunuldu, ancak uygulanan politikalar ve yatırımlardaki eksiklik nedeniyle, bu girişimler etkili olmadı.
Üretimi yapılan tarımsal ürünler, manyok, mısır, pirinç, tatlı patates, soya, zencefil, fasulye, bakliyat, soğan, domates, kavun ve bazı sebze türleri ile kakao, pamuk, palm yağı ve kauçuk olarak sıralanabilir. Üretim düşük olduğu için ülke ihtiyacını karşılayamıyor. Ülkede hayvancılık ve balıkçılık oldukça sınırlı düzeyde. Önemli tropik yağmur ormanı varlığı bulunan Nijerya’nın Afrika’daki en büyük kereste üreticisi olduğu tahmin ediliyor. Yıllık 150 milyon metreküp kereste elde ediliyor ve üretimin büyük kısmı yakıt olarak kullanılıyor.

Sanayi geleneksel ve küçük çaplı

Nijerya’da endüstri geleneksel olarak küçük çaplı imalat ve işleme tesislerinden oluşuyor. Faaliyet genel olarak belli başlı kentsel alanlarda yoğun. Sanayinin yüzde 60’ı Lagos ve çevresinde yer alıyor. Kano, Kaduna ve Ibadan diğer imalat sanayi merkezleri. Port Harcourt ve Warri’de yoğunlaşıyor. Sanayi üretimi iç piyasaya yönelik, ancak çoğu kaçak yollarla piyasaya giren Uzak Doğu’nun ucuz ve taklit ürünleri zayıf durumdaki yerel sanayiyi rekabette zorluyor. Sanayi üretimi ise çimento, otomobil, otobüs, pick-up montaj, hazır giyim, ayakkabı, ağaç ürünleri, deterjan, kauçuk, gıda işleme, meşrubat, meyve suları ve tütün sanayi üretiminin yüzde 60’ını oluşturuyor. Ancak söz konusu iç üretim, ülke ihtiyacını karşılamaktan oldukça uzak. Nijerya’nın ağır sanayi de gelişememiş. Petrokimya sektöründe olduğu gibi ülkede üretilen enerji kaynaklarına dayalı endüstrileri geliştirmede de göreli olarak daha başarılı olundu. Port Harcourt’ta kurulu doğal gazı girdi olarak kullanan ulusal gübre şirketi NAFCON diğer kamu kuruluşlarına göre daha başarılı oldu ve sonra 0-Secul Nigeria’ya satılarak özelleştirildi. Ağır sanayi sektörünün yeterince gelişmediği ülkede petrol gelirlerinin artması ile birlikte hükümet özellikle çelik, petrokimya, gübre ve metal sanayinin devlet eliyle geliştirilmesine yönelik ağır sanayi politikasını benimsedi.

Ekonomik durgunluk 2017’de sona erdi

2009 yılında 270 milyar dolar seviyesindeki GSYİH, 2014 yılında 568 milyar dolarla zirve yaptı. 2015, 2016 ve 2017 yıllarında ise düşüşe geçerek sırasıyla 494 milyar, 405 milyar ve 376 milyar dolar olarak gerçekleşti. IMF verilerine göre milli gelirin 2018 yılında yaklaşık 409 milyar dolar, 2019 yılında ise yaklaşık 476 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor. Dünya Bankasına göre, 2015 yılında GSYİH’sı içinde tarımın payı yüzde 21, sanayinin yüzde 18,5 ve hizmetler sektörünün payı yüzde 60 oldu. Nijerya yüzde 5 7,3 trilyon Naira olan 2017 federal kamu bütçesinin 2018 yılında 8,6 trilyon Naira (28,2 milyar dolar) olması planlanıyor. Hükümet 2017 bütçesinde öngörülen geliri sağlayamadı. Döviz gelirindeki azalma, ithalatın finansmanını da olumsuz etkiliyor. 2016 yılında başlayan ekonomik durgunluk, 2017 yılının ikinci çeyreğinin bitimiyle sonlandı. 2018 yılı büyümesi ise, IMF tarafından yüzde 1,9, Dünya Bankası tarafından yüzde 2,5; Moody’s tarafından yüzde 3,3 olarak tahmin ediliyor.

Gelir dağılımı kötü ülkeler sıralamasında ilk 10’da

Nijerya dünyada gelir dağılımının en bozuk olduğu ilk 10 ülke arasında. Güney Afrika Cumhuriyeti ve Kenya’dan sonra gelir dağılımının en kötü olduğu 3’üncü ülke. Yolsuzluk Algılama Endeksinde 183 ülke arasında 143’üncü sırada. Ülkenin hane halkı başına en az harcamanın yapıldığı bölge ise Kuzey-Doğu Bölgesi. Tarihsel olarak bu bölge, hayati limanlara sahip olan kıyı şeridindeki bölgelerden daha az refaha sahip. Kişi başına gelir kuzeyde, güneye göre yüzde 50 daha az. IMF’nin 2018 yılında Nijerya ekonomisiyle ilgili yayımlanan raporunda, Nijerya’nın artan petrol fiyatlarının ve yeni döviz tedbirlerinin yardımıyla durgunluktan çıkışı ve döviz rezervlerindeki güçlü toparlanmaya dikkat çekiliyor. Döviz kurlarında bir yakınsama başlangıcı, sıkı para politikası, vergi idaresindeki iyileştirmeler ve iş ortamının iyileştirilmesinde önemli adımlar atılması da dahil olmak üzere ekonomik iyileşme ve büyüme planının uygulanmasındaki ilerlemenin öneminin vurgulandığı raporda, petrol ve tarım dışı sektördeki büyümenin artmadığı için önemli zorlukların devam ettiği enflasyonun yüksek ve yapışkan kaldığı, işsizliğin arttığı ve yoksulluğun yüksek olduğuna da dikkat çekiliyor.

Son 10 yılda dış ticaret hep fazla verdi

Nijerya dış ticaret fazlası veren bir ülke. Gerek ihracatı gerekse ithalatının büyüklüğü itibarıyla Afrika kıtasının en önemli birkaç ülkesinden biri. Özellikle son 10 yılda ülkenin önemli ticaret fazlası verdiği görülüyor. Bu durum genel olarak petrol ihracatı ve artan petrol fiyatlarıyla ilgili. 2012 yılında 143 milyar dolar olan ihracatı, 2016 yılında 33 milyar dolara düştü, 2017 yılında ise 41 milyar dolar olarak gerçekleşti. İthalatı ise, 2011 yılında 64 milyar dolarla maksimum düzeye ulaştı, ancak müteakip yıllarda düşerek 2017 yılında 29 milyar dolar oldu. Uluslararası Ticaret Merkezinin verilerine göre Nijerya’da yıllar içinde, değişmekle beraber ihracatın yüzde 95’ini petrol ve doğal gaz ihracatı oluşturuyor. Hidrokarbon dışında en önemli ihraç kalemi ise kakao. Hükümet her ne kadar ihraç kalemlerini çeşitlendirmeyi amaçlasa da bu konuda başarılı olamadı. Nijerya’nın ihracattaki en önemli pazarları Hindistan, ABD, İspanya, Hollanda ve Fransa. Ülkemiz ise yüzde 1,0 ile 19’uncu sırada. Nijerya’nın ithalatındaki başlıca ürünler; petrol yağları, telefonlar, buğday, ilaçlar ve otomobiller. Nijerya’da son yıllarda 8-10 yaşında kullanılmış araçların ithalatında artışlar yaşanıyor. En çok ikinci el araba ABD’den ithal ediliyor. Ayrıca, özellikle ABD’den ithal edilen traktörlerin önemli bir kısmını ikinci el traktörler oluşturuyor. Nijerya’da, önümüzdeki yıllarda otomotiv yedek parça ithalatında önemli artışlar olması bekleniyor. Nijerya’nın ithalatında en büyük tedarikçi olan Çin’in payı yüzde 18,5. Bunu, yüzde 13 ile Belçika, yüzde 9,3 ile Hollanda, yüzde 7,9 ile ABD ve yüzde 4,8 ile Hindistan takip ediyor. Nijerya’nın ithalatında ülkemizin payı ise yüzde 0,8 olup 20’nci sırada yer alıyor.

Nijerya ile ticaretimiz dalgalı

Nijerya ile olan dış ticaretimiz ülkemiz aleyhine açık veriyor. Son 10 yılda Nijerya’ya gerçekleştirilen ihracatımız artan-azalan dalgalı seyir izliyor. 2017 yılında Nijerya’ya gerçekleşen yaklaşık 336 milyon dolarlık ihracatımızın yüzde 12’sini hava taşıtları, yüzde 10’unu demir-çelik ürünleri oluşturdu, bu ürün grubunu sırasıyla alçılar, nişastalar ve diğer şekerler takip etti. Nijerya’dan ithalatımızda yağlı tohumlar ve meyveler grubu ve petrol gazları ve hidrokarbonlar önde geliyor.

Nijerya’ya makine ihracatında Türkiye 12’nci sırada

Nijerya makine ve aksamları sektörü kapsamında 2017 yılında toplam 10 ülkeye ihracat gerçekleştirdi. Toplam ihracatı 5 milyon 363 bin dolar. Bu sektörde Türkiye’ye hiç ihracatı olmayan Nijerya, dünya ihracat sıralamasında en altlarda yer alıyor. İthalatta, toplam 145 ülke ile ticaret yapan ülkenin toplam ithalatı 3,91 milyar dolar. Türkiye 51,1 milyon dolar ile Nijerya ithalatından yüzde 1,3 pay aldı. 2016 yılına göre 2017 yılında Türkiye, Nijerya’ya ihracatını yüzde 22 artırdı. Nijerya’ya ihracat yapan ülkeler içinde Türkiye 12’nci sırada yer aldı. Buna karşılık Nijerya, Türkiye’nin toplam ihracatından 2017 yılında 36,112 milyon dolar ile yüzde 0,2 pay alabildi ve sıralama da 58’inci ülke konumunda. İthalatından hiç pay alamadı.

Yatırım yapılabilecek ülkeler arasında

Yüksek ve genç nüfus, önemli miktarda ve süreklilik arz eden petrol ve doğal gaz geliri, Nijerya’nın uluslararası alandaki önemini artırıyor. Batılı ülkeler Nijerya’yı yatırım yapılabilecek ülkeler arasında gösteriyor. Nijerya, sadece kendi iç pazarı açısından değil, aynı zamanda ECOWAS’a üye ülkelerin pazarlarına giriş için de önem taşıyor. Yabancıların konaklama ihtiyaçlarının yeterince karşılanamadığı Nijerya’da önemli ölçüde otel yatırımlarına ihtiyaç duyuluyor. Bu alanda yatırımcılarımız açısından önemli potansiyel söz konusu. Ticarette, başta sahte firma talepleri olmak üzere dolandırıcılık oldukça yaygın. Bu nedenle iş görüşmeleri ve ziyaret öncesinde Nijerya’daki Abuja Büyükelçiliğimiz ve Ticaret Müşavirliğimizle temasta olunması öneriliyor. Lagos’ta diplomatik temsilciliğimiz bulunmadığı için bu tür bilgiler Lagos Ticaret ve Sanayi Odası’ndan alınabilir. Global, bölgesel ve iç ekonomik, siyasi ve güvenlik sorunlarından kaynaklanan ekonomik gelir daralmasından dolayı, piyasada yaşanan döviz sıkıntısı ve özel sektörün yurt dışına döviz transferindeki zorlukların da ihracat bağlantıları sırasında göz önünde bulundurulması gereken önemli nokta. Nijerya’da düzenlenen uluslararası veya Türk İhraç Ürünleri Fuarlarına katılım pazara giriş stratejisi açısından yararlı olabilir. Ülkedeki fuar bilgileri Ekonomi Bakanlığı web sitesinden öğrenilebilir. Nijerya, Türk vatandaşlarına vize uyguluyor.


Altyapı hizmetleri yetersiz

Nijerya’nın fiziki altyapısı, ulaşım, enerji ve iletişim hizmetleri yetersiz. Bu durum ekonominin gelişimini engelliyor. Geçmiş hükümetler altyapı çalışmaları için bütçeden önemli miktarlarda kaynak ayırmasına rağmen teknolojik yetersizlikler, plansızlık ve yönetim yetersizliği gibi nedenlerden dolayı büyük bir başarı sağlanamadı.  Nijerya’da ürünlerin dağıtımında karayolları önemli bir yer tutmakla birlikte, toplam 200 bin kilometrekarelik yol ağının yarısı kötü durumda. Ülkede demiryolu ihmal edilmiş ve 3 bin 500 kilometrekarelik hatta sahip. 1964 yılından bu yana demiryolu ağında önemli bir gelişme kaydedilmedi. Limanlar 1970’lerdeki ithalat artışı ile beraber önemli ölçüde genişletildi. Fakat bakım eksikliği nedeniyle çoğu liman teçhizatı çalışmıyor, yükleme/boşaltmada otomasyon yetersiz kalıyor ve gecikmeler oluyor. Önemli deniz limanları Lagos, Warri, Harcourt ve Calabar. Ülkenin en büyük şehri olan Lagos, Nijerya’nın ticaret ve finansal merkezi olup, aynı zamanda Kahire’den sonra tüm Afrika kıtasındaki en büyük ikinci liman şehri. Nakliyeciler açısından dok ücretleri dünyadaki en yüksek ücretler arasında yer alıyor. Nijerya’nın beş havaalanı (Lagos, Abuja, Harcourt, Kano ve Enugu) uluslararası uçuş kabul ediyor. 16 tane de yerel havaalanı bulunuyor. Ancak havaalanları işletme ve güvenlik açısından dünyada iyi bir imaja sahip değil. Petrol ve gaz ihracatı çok uluslu şirketlerce işletilen kıyıdaki terminallerden yapılıyor. Bonny terminali Shell tarafından, Qua Iboe terminali Exxon-Mobil tarafından, Brass terminali Agip tarafından işletilmekte olup, diğer terminallerden daha verimli.